Sir John Falstaff heeft in de geschiedenis niet bestaan. Hij is een pure uitvinding van William Shakespeare, hoewel de bard niet helemaal opnieuw begon. Hij leunde zwaar op een echte, zij het beruchte, figuur: Sir John Oldcastle. Oldcastle was een soldaat en de gemartelde leider van de Lollard-sekte in het begin van de 15e eeuw. Het verband was duidelijk. Te helder voor sommige smaken.
Shakespeare schreef het personage oorspronkelijk als Sir John Oldcastle in de eerste versie van Henry IV, deel 1. Dit was rond 1596 of 1597. Het stuk was niet zomaar een toneelstuk; het was een tikkende tijdbom. De nakomelingen van Oldcastle hadden aanzienlijke macht aan het koninklijk hof. Ze merkten de naamsverandering op. En ze protesteerden. Luid.
Dus Shakespeare knipperde met zijn ogen. Voordat het stuk officieel werd geregistreerd, veranderde hij de naam. De nieuwe keuze? Sir John Falstaff. Waarom die specifieke naam? Het was niet willekeurig. Het bevatte echo’s van Sir John Fastolf. Fastolf was een laffe ridder die Shakespeare al op het podium had gezet in Henry VI, Part 1. De taalkundige link was subtiel maar opzettelijk. Een knipoog naar een eerdere mislukking, gemaskeerd door een nieuwe naam.
De naamswijziging was niet alleen een beleefdheid; het was een overlevingstactiek voor de productie.
Deze spil benadrukt hoe kwetsbaar het vroegmoderne theater kon zijn. Je kon een hit schrijven, maar als de verkeerde adellijke familie zich niet gerespecteerd voelde, moest het script veranderen. Oldcastle bleef een martelaar voor zijn volgelingen. Voor de rechtbank had hij een gevoelige reputatie. Falstaff werd een legende van gulzigheid en humor, maar de schaduw van de echte man bleef in de botten van het personage hangen.
Waarom vasthouden aan de laffe ridderreferentie? Misschien hield Shakespeare van de ironie. Een naam aannemen die geassocieerd wordt met lafheid en deze koppelen aan een personage dat, hoewel gebrekkig, een zekere robuuste vitaliteit bezit. Het is een literaire goocheltruc.
Het resultaat is een van de meest duurzame figuren uit de literatuur. Maar het oorsprongsverhaal gaat minder over creatief genie en meer over politieke druk. De naam Oldcastle was te populair om te hanteren. Falstaff was koeler. Veiliger. En oneindig veel leuker.
Maakt de naam uit? Of staat het personage op eigen benen, drinkt een zak en ontwijkt de strijd? Volgens de geschiedenisboeken was de naam een compromis. Het podium zegt dat het werkte.
