Waarschijnlijk zul je geen lier tegenkomen op je lokale Spotify Wrapped-set. Hoewel het geen representatie is van moderne muziek, speelde dit instrument een grote rol in de oude Griekse cultuur. Maar het verhaal begint niet in Griekenland. Er wordt aangenomen dat vroege versies van dit snaarinstrument hun oorsprong vinden in het oude Nabije Oosten, lang voordat het de soundtrack werd van besloten drinkpartijen en religieuze ceremonies.
Hoe de oude Lyra evolueerde van zijn grotere voorgangers
Professor Richard P. Martin, hoogleraar klassiekers aan Stanford University, zei dat de afstamming van de lier ouder is dan de meeste mensen beseffen. Rond 2000 voor Christus verschenen er verschillende versies van de lier in Mesopotamië en het Midden-Oosten. Dit waren niet de kleine draagbare instrumenten die we ons vandaag de dag voorstellen. Het waren grotere “doos”-lieren, soms zo groot dat ze net als moderne lieren op de grond moesten worden geplaatst.
“Ten minste één oud standbeeld uit ongeveer 2500 voor Christus, gevonden op de Egeïsche eilanden (het latere Griekenland), toont een zittende man die op zijn knieën een groot lierachtig instrument bespeelt”, legt Martin uit.
Dit suggereert dat de traditie van het bespelen van lierachtige instrumenten duizenden jaren vóór de tijd van de oude Grieken uit het Midden-Oosten naar de Egeïsche regio kwam.
De traditionele structuur en materialen van de lier
Hoe zien deze oude instrumenten eruit? De traditionele lier heeft twee massieve verticale armen, pecheis of hoorns (kerata ) genoemd, verbonden door een horizontale balk die zygos wordt genoemd. Stemsleutels of “kollopes” werden gemaakt van duurzame materialen zoals brons, been, ivoor en hout.
Dit instrument heeft doorgaans zeven snaren (neurai of chordai ). Deze snaren hebben dezelfde lengte maar verschillende dikte en worden gespannen tussen de dwarsbalk en het vaste achterstuk (chordotonon ).
De aanwezigheid van dit instrument in de geschiedenis is goed gedocumenteerd. “De lier dateert enkele duizenden jaren vóór de gewone tijdrekening en wordt in veel Hebreeuwse Bijbels en hymnen in het Grieks uit de Ilias en Odyssee van Homerus genoemd”, zegt professionele muzikant Dave Mostert. “Vanwege de bijbelse verwijzingen wordt de lier in de westerse cultuur soms gebruikt als symbool van autoriteit.”
Bowl Lyres en oude Griekse symposia
De lier waarmee velen van ons tegenwoordig bekend zijn, is de “komlier”, vaak geassocieerd met de Griekse cultuur. Volgens Martin werd deze versie na 1000 v.G.T. uitgevonden.
Het is een heel ander beest. “Hij is klein, licht, heeft drie tot elf snaren, en je kunt aan de snaren tokkelen”, merkt hij op. Dit model is perfect voor privé-entertainment op drinkpartijen (ook wel symposia genoemd). Het is niet te luidruchtig. De stemmen in de kamer worden beter gehoord, waardoor een intieme sfeer ontstaat waar u kunt genieten van gesprekken en poëzie.
Waar vond de overgang van de grote doosvormige lier naar de draagbare komvormige lier plaats? Misschien is het het verlangen naar mobiliteit. De komvormige lier kon op schoot worden geplaatst en bewegend worden bespeeld, waardoor hij gemakkelijk kon worden geïntegreerd in de sociale structuur van het oude Griekse leven. Het is meer dan alleen een instrument. Het is een verenigend hulpmiddel dat wordt gebruikt in contexten waar woorden en muziek met elkaar verweven zijn.
De echte geschiedenis van de lier is ingewikkeld. Het hangt allemaal af van hoe je je instrument definieert. Is het een specifiek apparaat of slechts een klein draagbaar snaarinstrument? Martin wijst erop dat als je rondkijkt, je dit soort instrumenten overal kunt vinden, van de Middellandse Zee tot India en een groot deel van Afrika. Maar waar komen ze eigenlijk vandaan?
De meningen zijn verdeeld onder musicologen. Eén theorie is dat één oud prototype zich naar buiten verspreidde, en dat verschillende culturen het ontwerp ervan in de loop van de tijd hebben overgenomen en aangepast. Tegengestelde opvattingen beweren dat deze instrumenten onafhankelijke creaties zijn zonder directe verbinding en in verschillende regio’s voorkomen. Hoe dan ook, de lier is mainstream.
Kithara: Groot, boxy en competitief
De kleine lier was een vast onderdeel van de Griekse feesten, maar ook zwaardere lieren werden steeds populairder. De Grieken noemden het kithara.
Het is niet alleen een vergrote versie van de gewone lier. Het heeft een doosachtige klankkast en wordt bespeeld met een plectrum of vingers. Dit ontwerp produceert een uniek en krachtig geluid. Kithara is niet bedoeld om in de achtertuin te spelen. Het is een instrument dat wordt gekozen tijdens muziekwedstrijden en wordt gebruikt voor solo’s en om zangers te begeleiden.
Het wordt ook gebruikt bij officiële ceremonies. Dit lied is te horen in lofzang, dit zijn openbare lofliederen voor de goden met als doel dank te zeggen en de overwinning te vieren. Dit is serieuze muziek voor serieuze situaties.
Oude materialen en veranderende vormen
De fysieke structuur van deze vroege instrumenten vertelt een ander verhaal dan de gepolijste marmeren beelden suggereren. Volgens Mostert werden de vroegste lieren waarschijnlijk gemaakt van de onderarmbeenderen van schapen, geiten of ezels. Dit is een gemakkelijk toegankelijke en zeer duurzame hulpbron.
We weten dit via visuele registraties. Sumerische inscripties van rond 2000 voor Christus beelden deze instrumenten af, wat aangeeft dat ze al lang vóór de Griekse Gouden Eeuw in Mesopotamië bestonden. Tijdens het klassieke tijdperk was de lier overal. Ze verschijnen vaak in Griekse vaasschilderijen die momenten van muziek of vrije tijd vastleggen.
De apparaten zijn echter niet statisch. Historici merken op dat de hoofdvorm van de lier in de loop der jaren aanzienlijk is veranderd. Het ene tijdperk kan de voorkeur geven aan diep gebogen klankkasten, terwijl het volgende tijdperk de voorkeur geeft aan vlakkere, bredere frames. Het instrument evolueerde net zo snel als de muziek die het droeg, en veranderde van een gebruiksvoorwerp in een symbool van cultureel prestige.
Hoe oude muzikanten hun liedjes stemden zonder technologie
Laten we eerlijk zijn: het stemmen van snaarinstrumenten is tegenwoordig vaak lastig vanwege knipperende apps en metalen vorken. Maar wat als we teruggaan naar de antieke wereld? Er zijn geen elektronische apparaten. Er is geen stemvork. Gewoon ruwe wiskunde.
Professor Jed Macosko, hoogleraar natuurkunde aan de Wake Forest University, wijst erop dat de vroege lierspelers in wezen wiskundigen waren. Logica moet worden gebruikt om apparaten te besturen in plaats van gadgets. Laten we nu verder gaan met het verhaal van Pythagoras. Je kent die kerel van de meetkundeles. Zijn studenten waren de eersten die merkten dat de toonhoogte van de snaren niet willekeurig was. Het hangt af van de lengte.
De spanning is gelijkmatig. De gewichten zijn hetzelfde. Verschillende lengtes produceren verschillende tonen.
“De verhouding tussen de lengtes van deze snaren is erg belangrijk.”
Pythagoras begreep waarom vier snaren in combinatie zo’n prachtig geluid produceren. Hij geeft spelers een manier om consistent te zijn. Dit is geen magie. Het was verhouding. Het werkte.
Het geluid: klein, dunner en delicaat
Als je nog nooit een lier hebt gehoord, stel je dan een Hawaiiaanse slack-key gitaar voor. Verklein het nu. Maak het dunner. Dat is de sfeer van componist Michael Levy in zijn reconstructievideo’s.
“Ze klinken als Hawaiiaanse slack-key gitaren, alleen tinker.”
Akoestisch waarnemer Martin heeft de vergelijking door. Maar er zijn fysieke redenen voor deze subtiele toon. Wanneer er kracht wordt uitgeoefend, wordt de snaar tegen het lichaam gespannen. Het resultaat? Een geluid dat licht is. Luchtig. Niet krachtig.
Het is niet gemaakt voor een orkest. Je zult niet horen dat het geluid een kopersectie overstemt. Dit is voor intimiteit. Om goed te luisteren.
Hermes, Apollo en de eerste harp
Mythologie houdt van een goed oorsprongsverhaal. En de lier heeft er een met een moordmysterie-twist.
De bedriegergod Hermes was nog maar één dag oud toen hij naar zijn werk ging. Hij lokte een schildpad zijn huis binnen. Ik heb het vermoord. Ik heb het gestript. Hij gebruikte de holle schaal als lichaam en bedekte deze met huid. Toen kwamen de snaren: zeven koorden gemaakt van schapendarm.
Hij maakte niet alleen instrumenten. Hij heeft smeergeld opgebouwd.
Toen stal Hermes het vee van Apollo. Toen de oudere god hem opspoorde en op het punt stond het kind te straffen, speelde Hermes harp. Hij verontschuldigde zich niet. Hij trad op.
Apollo was betoverd. De muziek was zo goed dat ze een deal sloten. Apollo nam de lier. Hermes ontving een gouden staaf en de kracht van waarzeggerij. Twee goden. Eén instrument. Een vak dat de muziekgeschiedenis heeft gevormd.
Hercules, Orpheus en de lucht
De lier charmeerde niet alleen goden. Het veroorzaakte ook problemen voor helden.
De jonge Heracles, ook bekend als Hercules, had een opvliegend karakter. Zijn eerste muziekleraar was Linus. Linus probeerde de speelstijl van de jongen te corrigeren. Heracles sloeg hem met de lier op zijn hoofd. Dood.
De volgende is Orpheus. Een zanger die rotsen en bomen kan verplaatsen. Hij speelde zo intens harp dat de natuur zelf reageerde. Toen hij uiteindelijk werd vermoord, lieten de goden zijn muziek niet met hem uitsterven. Ze plaatsten zijn lier in de lucht. Ik werd Lyra. Ik kan het nog steeds zien. Nog steeds neuriënd in het donker.
Waar woont Lila nu
Het woord “lyrisch” komt van dit instrument. Onder begeleiding van de lier werden eeuwenoude liederen gezongen. Apollo, god van de boog, wordt vaak gezien naast de grote Cythala. Maar hij speelde ook harp. Oude vaasschilderingen getuigen hiervan.
Er is een vreemde relatie tussen boogschieten en muziek. In sommige delen van Zuid-Afrika worden jachtbogen nog steeds omgebouwd tot muziekinstrumenten. Multitasking. Zoals Apollo’s boog en harp.
Maar deze harp is meer dan alleen een museumstuk. Hij leeft nog steeds op het eiland Kreta.
Zomer op Kreta betekent een grote poster. Elk weekend. club. plaats. Lyra-speler. ze zingen samen. Sommigen droegen korte Kretenzische gedichten voor op de muziek.
De Kretenzische lier verschilt van de oude tokkellier. Speel met een boog. Waarschijnlijk een afstammeling van middeleeuwse Byzantijnse instrumenten. Je kunt de folkversie ervan zien in de wijk Plaka in Athene. In een prachtig museum.
Het is er nog steeds. Ik wacht tot iemand mij kiest.
