Są szanse, że nie zobaczysz liry w swojej kolekcji Spotify Wrapped. Chociaż instrument ten nie jest symbolem muzyki współczesnej, odegrał ważną rolę w kulturze starożytnej Grecji. Jednak historia nie zaczyna się w Grecji. Uważa się, że wczesne wersje tego instrumentu strunowego powstały na starożytnym Bliskim Wschodzie na długo przed tym, zanim stały się ścieżką dźwiękową prywatnych bankietów i ceremonii religijnych.
Jak starożytna lira ewoluowała od swoich większych poprzedników
Profesor klasyki Uniwersytetu Stanforda, Richard P. Martin, powiedział, że rodowód liry jest starszy, niż większość ludzi zdaje sobie sprawę. Różne wersje liry pojawiły się w Mezopotamii i na Bliskim Wschodzie około 2000 roku p.n.e. mi. Nie były to małe narzędzia ręczne, jakie sobie dzisiaj wyobrażamy. Były to większe liry „skrzynkowe”, czasem tak duże, że trzeba je było stawiać na ziemi, jak współczesne liry.
„Co najmniej jeden starożytny posąg z około 2500 r. p.n.e., znaleziony na Wyspach Egejskich (późna Grecja), przedstawia siedzącego mężczyznę grającego na kolanach na dużym instrumencie przypominającym lirę” – wyjaśnia Martin.
Sugeruje to, że tradycja gry na instrumentach przypominających lirę przybyła z Bliskiego Wschodu w rejon Morza Egejskiego tysiące lat przed erą starożytnych Greków.
Tradycyjny projekt i materiały liry
Jak więc wyglądały te starożytne narzędzia? Tradycyjna lira ma dwa solidne pionowe ramiona, zwane pecheis lub rogi (kerata ), połączone poziomą poprzeczką zwaną zygos. Kołki, czyli „collopy”, wykonywano z trwałych materiałów, takich jak brąz, kość, kość słoniowa i drewno.
Instrument ten ma zwykle siedem strun (neurs lub hordai ). Struny te mają tę samą długość, ale różną grubość i są rozciągnięte pomiędzy poprzeczką a stałym tyłem (hordotonon ).
Obecność tego instrumentu w historii jest dobrze udokumentowana. „Lira sięga kilku tysiącleci przed naszą erą i jest wspominana w wielu księgach Starego Testamentu, a także w greckich hymnach, począwszy od Iliady i Odysei Homera” – mówi profesjonalny muzyk Dave Mostert. „Ze względu na odniesienia biblijne lira jest czasami używana w kulturze zachodniej jako symbol władzy”.
Liry pucharowe i sympozja starożytnej Grecji
Lira, którą wielu z nas zna dzisiaj, to lira „kubkowa”, często kojarzona z kulturą grecką. Według Martina ta wersja została wynaleziona po 1000 roku p.n.e. mi.
To zupełnie inny instrument. „Jest mały, lekki, ma od 3 do 11 strun i daje się szarpać” – zauważa. Model ten idealnie nadaje się do prywatnych przyjęć na bankietach (zwanych również sympozjami). Nie jest zbyt głośna. Głosy w pomieszczeniu są lepiej słyszalne, tworząc intymną atmosferę do rozmów i poezji.
Gdzie nastąpiło przejście od dużej liry w kształcie pudełka do przenośnej liry w kształcie kielicha? Być może była to chęć mobilności. Lirę z miseczką można było położyć na kolanach i grać na niej w ruchu, dzięki czemu łatwo integrowała się ze strukturą społeczną życia starożytnej Grecji. To nie było tylko narzędzie. Był to instrument jednoczący, używany w kontekstach, w których słowa i muzyka są ze sobą powiązane.
Prawdziwa historia liry jest złożona. Wszystko zależy od tego, jak zdefiniujesz to narzędzie. Czy jest to konkretne urządzenie, czy tylko mały, ręczny instrument strunowy? Martin zauważa, że jeśli się rozejrzeć, takie instrumenty można znaleźć wszędzie, od Morza Śródziemnego po Indie i duże części Afryki. Ale skąd właściwie się wzięły?
Zdania muzykologów były podzielone. Jedna z teorii głosi, że jeden starożytny prototyp rozprzestrzenił się z jednego centrum, a różne kultury z czasem zapożyczyły i dostosowały jego projekt. Przeciwny pogląd głosi, że narzędzia te są niezależnymi wynalazkami, niepowiązanymi ze sobą bezpośrednio i pochodzą z różnych regionów. W każdym razie lira stała się głównym nurtem.
Kitara: duża, pudełkowata i konkurencyjna
Mała lira była stałym elementem greckich uroczystości, ale coraz większą popularność zdobywały także większe liry. Grecy nazywali to kitara.
To nie tylko większa wersja zwykłej liry. Ma korpus rezonatora w kształcie pudełka i gra się na nim kostką lub palcami. Taka konstrukcja zapewnia wyjątkowy i mocny dźwięk. Kitara nie jest przeznaczona do zabaw na podwórku. Jest to instrument wybierany na konkursy muzyczne, używany do solówek i akompaniamentu dla śpiewaków.
Używa się go także podczas oficjalnych ceremonii. Tę muzykę można usłyszeć w paansach – publicznych pieśniach ku czci bogów, wyrażających wdzięczność i świętujących zwycięstwo. To poważna muzyka na poważne sytuacje.
Stare materiały i zmieniające się formy
Fizyczna struktura tych wczesnych instrumentów opowiada inną historię niż posągi z polerowanego marmuru. Według Mosterta najwcześniejsze liry wykonywano prawdopodobnie z kości promieniowych owiec, kóz lub osłów. Jest to materiał łatwo dostępny i bardzo trwały.
Wiemy to dzięki źródłom wizualnym. Sumeryjskie inskrypcje około 2000 roku p.n.e. przedstawiają te instrumenty, wskazując na ich istnienie w Mezopotamii na długo przed greckim Złotym Wiekiem. W epoce klasycznej lira była wszechobecna. Często pojawiają się na wazach greckich, uwieczniając chwile muzyki lub wypoczynku.
Urządzenia te nie są jednak statyczne. Historycy zauważają, że podstawowy kształt liry z biegiem czasu znacznie się zmienił. Jedna era mogła faworyzować głęboko zakrzywione pudła rezonansowe, podczas gdy następna preferowała bardziej płaskie i szersze ramy. Instrument ewoluował tak szybko, jak towarzysząca mu muzyka, przekształcając się z użytkowego przedmiotu z kości i strun w symbol prestiżu kulturowego.
Jak starożytni muzycy dostrajali swoje piosenki bez technologii
Bądźmy szczerzy: strojenie instrumentów smyczkowych jest dziś często uciążliwe ze względu na flashowanie aplikacji i metalowe kamertony. A co jeśli cofniemy się do starożytnego świata? Nie ma urządzeń elektronicznych. Brak kamertonu. Tylko czysta matematyka.
Profesor fizyki na Uniwersytecie Wake Forest, Jed Macosko, zauważa, że pierwsi autorzy tekstów byli w zasadzie matematykami. Logiki należy używać do kontrolowania narzędzi, a nie gadżetów. Przejdźmy teraz do historii Pitagorasa. Znasz tego gościa z zajęć z geometrii. Jego uczniowie jako pierwsi zauważyli, że wysokość strun nie jest przypadkowa. Zależą od długości.
Napięcie jest takie samo. Obciążenia są takie same. Różne długości dają różne tony.
„Stosunek długości tych sznurków jest bardzo ważny.”
Pitagoras zrozumiał, dlaczego cztery struny połączone dają tak wspaniały dźwięk. Dzięki temu gracze mogli zachować spójność. To nie magia. To był stosunek. To zadziałało.
Dźwięk: Subtelny, jeszcze bardziej subtelny i delikatny
Jeśli nigdy nie słyszałeś liry, wyobraź sobie ukulele ze suwakiem (slack-key). Teraz zmniejsz jego rozmiar. Spraw, aby dźwięk był bardziej metaliczny i dźwięczny. Takie właśnie wrażenie pozostawia w swoich filmach rekonstrukcyjnych kompozytor Michael Levy.
„Brzmią jak ukulele slide, ale są bardziej dźwięczne.”
Akustyk Martin trafnie zanotował to porównanie. Ale istnieją fizyczne przyczyny tego delikatnego tonu. Po przyłożeniu siły sznurek jest przyciągany do ciała. Wynik? Dźwięk jest lekki. Powietrze. Nie potężny.
To nie było przeznaczone dla orkiestry. Nie usłyszysz jego dźwięku zagłuszającego sekcję dętą. To jest dla intymności. Do uważnego słuchania.
Hermes, Apollo i pierwsza harfa
Mitologia uwielbia dobrą historię pochodzenia. Lyra ma taką historię z akcentem na gatunek detektywistyczny.
Bóg-oszust Hermes, który miał zaledwie jeden dzień, zabrał się do pracy. Zwabił żółwia do swojego domu. Zabił ją. Wyczyściłem wnętrze. Jako ciało użył wydrążonej muszli i pokrył ją skórą. Potem przyszły sznurki: siedem sznurków z owiec.
Nie tylko stworzył instrument. Stworzył łapówkę.
Następnie Hermes ukradł bydło Apolla. Kiedy starszy bóg wyśledził go i miał już ukarać dziecko, Hermes zagrał na harfie. Nie przeprosił. Wykonał utwór.
Apollo był zafascynowany. Muzyka była tak dobra, że zawarli umowę. Apollo wziął lirę. Hermes otrzymał złotą laskę i dar przepowiadania. Dwóch bogów. Jedno narzędzie. Umowa, która zdefiniowała historię muzyki.
Herkules, Orfeusz i niebo
Lyra nie tylko oczarowała bogów. Stwarzała problemy także bohaterom.
Młody Herkules, znany również jako Herkules, miał krótki temperament. Jego pierwszym nauczycielem muzyki był Lin. Lin próbował skorygować styl gry chłopca. Herkules uderzył go lirą w głowę. Martwy.
Następny jest Orfeusz. Piosenkarz, który potrafi przenosić kamienie i drzewa. Grał na harfie tak intensywnie, że odpowiedziała sama natura. Kiedy w końcu został zabity, bogowie nie pozwolili, aby jego muzyka umarła wraz z nim. Umieścili jego lirę na niebie. Stała się konstelacją Liry. Nadal ją widzę. Wciąż brzęczy w ciemności.
Gdzie teraz mieszka Lyra?
Od tego instrumentu pochodzi słowo „liryczny”. Przy akompaniamencie liry wykonywano starożytne pieśni. Apollo, bóg łuku, jest często przedstawiany obok wielkiej citary. Ale grał też na harfie. Świadczą o tym stare malowidła wazowe.
Istnieje dziwny związek pomiędzy łucznictwem i muzyką. W niektórych częściach Republiki Południowej Afryki łuki myśliwskie nadal zamienia się w instrumenty muzyczne. Wielozadaniowość. Jak łuk i harfa Apolla.
Ale ta harfa to coś więcej niż tylko eksponat muzealny. Nadal mieszka na Krecie.
Lato na Krecie oznacza duży plakat. W każdy weekend. Klub. Miejsce. Gracz na lirze. Śpiewają razem. Niektórzy recytowali krótkie kreteńskie wiersze przy akompaniamencie muzyki.
Lira kreteńska różni się od starożytnej liry szarpanej. Gra się za pomocą łuku. Jest to prawdopodobnie potomek średniowiecznych instrumentów bizantyjskich. Jego ludową wersję można zobaczyć w dzielnicy Plaka w Atenach. W cudownym muzeum.
Ona nadal tam jest. Czekam, aż ktoś mnie wybierze.
