Joseph Needham nie był typowym pracownikiem naukowym. Urodzony w 1900 roku w Londynie, przez całe życie starał się połączyć dwa światy, które większość naukowców ściśle oddzielała: zachodnią biochemię i historię Wschodu. Zmarł w Cambridge w 1995 r., pozostawiając po sobie dziedzictwo, które zmusiło świat do spojrzenia na naukową przeszłość Chin z zupełnie nowego punktu widzenia.
Jego głównym osiągnięciem pozostaje dzieło „Nauka i cywilizacja w Chinach”, które stało się dziełem przełomowym. To nie była tylko książka historyczna. Było to kompleksowe badanie rozwoju metod naukowych cywilizacji chińskiej. Needham nie tylko napisał tę książkę. Zasadniczo go stworzył, łącząc dziesięciolecia badań w ogromną, wielotomową serię, która zmieniła nasze rozumienie historii technologii.
Od biochemika po łowcę Chin
Needham pochodził z rodziny lekarzy. Jego ojciec był lekarzem. To doświadczenie dało mu precyzję naukowca i ciekawość historyka. W 1924 roku uzyskał stopień doktora na Uniwersytecie w Cambridge. Niedawno dołączył do nowo utworzonego Instytutu Biochemii Dunn.
Nawet wtedy jego myśli krążą ku przeszłości. Jego książka Chemical Embryology (1931) zawierała tak długą przedmowę, że po ponownym opublikowaniu w 1934 roku stała się niezależnym dziełem historycznym z zakresu embriologii. Już się zastanawiał, dlaczego sprawy rozwinęły się w taki, a nie inny sposób, a nie tylko jak działały.
Punkt zwrotny nastąpił pod koniec lat trzydziestych XX wieku. Needham rozpoczął współpracę z chińskimi biochemikami. Te interakcje zapoczątkowały jego fascynację językiem i cywilizacją chińską. Nie chciał po prostu studiować ich nauk ścisłych. Chciał zrozumieć kulturę, która ją zrodziła.
Ta ciekawość zaprowadziła go do Chin podczas II wojny światowej. Od 1942 do 1946 stał na czele brytyjskiej misji naukowej w tym kraju. Nie siedział w biurze. Podróżował po całym kraju. Eksplorował biblioteki i archiwa, zbierając rzadkie książki naukowe i rękopisy, które były zaniedbywane przez wieki. Szukał dowodów na istnienie tradycji naukowej, którą Zachód w dużej mierze ignorował.
Po wojnie w latach 1946–1948 pełnił funkcję dyrektora ds. nauk przyrodniczych w UNESCO. Do tego czasu misja stała się jasna. Wrócił do Cambridge, aby rozpocząć monumentalne zadanie pisania „Nauki i cywilizacji” w Chinach.
Zakres serii
Co dokładnie obejmowała nauka i cywilizacja w Chinach? Było rozległe. Seria zgłębiała historię chińskiej chemii, mechaniki, nawigacji i medycyny. Przyjrzała się dyscyplinom, które historia Zachodu często uważała za gorsze od europejskich innowacji.
Needham nie działał sam. Wraz z rozwojem projektu rozwijał się także jego zespół. Pomogli mu dodatkowi naukowcy, zmieniając obsesję jednego człowieka we wspólną epopeję.
Struktura była ambitna. Zaplanowano siedem tomów. Needham i jego współpracownicy ukończyli sześć do chwili jego śmierci. Tom siódmy pozostaje luką w annałach, przypomnieniem, że nawet najbardziej ostrożne projekty mają swoje ograniczenia.
„W pracy badano związek między tradycjami konfucjańskimi i taoistycznymi a innowacjami naukowymi w Chinach”.
To nie była tylko lista wynalazków. Była to analiza filozofii. Needham zbadał, jak tradycje konfucjańskie i taoistyczne wpłynęły na postęp naukowy. Porównał te lokalne podejścia z zachodnimi filozofiami…
