Archeologen hebben misschien wel het oudst bekende voorbeeld van rotskunst ontdekt: een vervaagd handsjabloon in een kalkstenen grot op het eiland Muna, Indonesië. Het kunstwerk is naar schatting minstens 67.800 jaar oud, waardoor de tijdlijn van menselijke creatieve expressie wordt teruggedrongen en nieuwe inzichten worden geboden in vroege menselijke migratiepatronen.
De ontdekking en de betekenis ervan
Het handstencil werd gevonden in Liang Metanduno, een grot die al bekend stond om zijn prehistorische schilderijen, maar over het hoofd werd gezien te midden van nieuwere afbeeldingen van dieren en figuren. Het dateren van de kunst bleek een uitdaging, maar wetenschappers konden een minimumleeftijd bepalen door calcietafzettingen te analyseren die zich over het stencil hadden gevormd. Deze ontdekking is belangrijk omdat het een concreet tijdsbestek biedt voor de ontwikkeling van symbolisch denken en artistieke expressie bij de vroege mens.
De datering van dit kunstwerk werpt ook licht op de vroege vestiging van Australië. Het stencil dateert waarschijnlijk van vóór de komst van de moderne mens in Sahul, de landmassa die ooit Australië, Nieuw-Guinea en Tasmanië met elkaar verbond. Dit ondersteunt de theorie dat sommige menselijke voorouders via Sulawesi naar het noorden migreerden voordat ze uiteindelijk Australië bereikten.
Hoe de kunst is gemaakt en wat het betekent
Het stencil is gemaakt met behulp van een eenvoudige maar effectieve techniek: het spuiten van oker gemengd water over een hand die tegen de grotwand wordt gedrukt. Interessant genoeg zijn op het stencil ongewoon lange, puntige vingers afgebeeld. Onderzoekers speculeren dat dit mogelijk opzettelijk was, en mogelijk een symbolische betekenis had met betrekking tot dierenklauwen of mythische wezens.
“Of ze op dierenklauwen lijken of, op fantasievollere wijze, op een mens-dierlijk wezen dat niet bestaat, weten we niet, maar er zit een soort symbolische betekenis achter.” – Prof. Adam Brumm, Griffith Universiteit.
De vraag wie de kunst heeft gemaakt, staat open voor discussie. Hoewel de onderzoekers suggereren dat het waarschijnlijk Homo sapiens was, erkennen ze dat andere soorten mensachtigen, zoals de Neanderthalers of de ongrijpbare Denisovans, niet kunnen worden uitgesloten. Soortgelijke handstencils die in Spaanse grotten zijn gevonden, zijn toegeschreven aan Neanderthalers, waardoor de grenzen van de cognitieve vermogens van de vroege mens vervaagden.
Debat en resterende vragen
Sommige experts, zoals prof. Paul Pettitt van de Universiteit van Durham, waarschuwen voor een overinterpretatie van het kunstwerk. De puntige vingers kunnen eerder per ongeluk dan opzettelijk zijn, en het toeschrijven van complexe gedachten aan het stencil is voorbarig. Hij benadrukt dat Neanderthalers ook handsjablonen hebben aangepast, dus het vermogen om dergelijke kunst te maken is niet exclusief voor Homo sapiens.
Dit debat benadrukt de moeilijkheid om de geesten van onze voorouders in de oudheid te begrijpen. Denkten ze symbolisch, of was hun kunst eenvoudigweg het resultaat van experimenten? De ontdekking zet ons ertoe aan om te heroverwegen wat we weten over de vroege menselijke cognitie en de diverse capaciteiten van verschillende mensachtigen.
Het handstencil in Indonesië is meer dan alleen een stukje oude kunst; het is een venster op het verleden dat fundamentele vragen oproept over de menselijke oorsprong, migratie en de evolutie van creatieve expressie. Het onderstreept hoeveel we nog moeten leren over onze vroegste voorouders.
